Сергей Лаптев – Япониядаги Михо музейининг махсус илмий ходими, Ўзбекистон маданий меросини асраш, ўрганиш ва оммалаштириш бўйича Бутунжаҳон жамияти бошқаруви аъзоси, “Ўзбекистон маданий мероси Япония тўпламларида” китоб-альбоми, шунингдек, Бирлашган Араб Амирликлари, Хитой ва Корея тўпламларида Марказий Осиё маданий меросининг нодирлиги ҳақидаги нашрлар муаллифи ва куратори.
Лаптев ўз интервьюсида Буюк Ипак йўлига бўлган муҳаббатини тан олди, унгача Шарқий Осиёдан Ўртаер денгизигача камида иккита шартли савдо йўллари борлигини айтди, “Ўзбекистон маданий мероси дунё тўпламларида” лойиҳаси билан қандай танишгани ҳақида гапирди.
Япон маданиятига бўлган муҳаббат туғилишдан олдин бошланган
Онам менга ҳомиладор бўлганида япон тили ва япон маданиятини ўрганган. Бу менга ҳатто туғилмасимдан олдин ҳам катта таъсир қилган бўлса керак. Онам ҳам археолог бўлишни орзу қилар эди, лекин бу амалга ошмади. Мен унинг орзусини рўёбга чиқардим – Москва давлат университетини ушбу мутахассислик бўйича тамомладим ва бир мунча вақт ўтгач, Японияга келдим. Пандемиядан олдин мен дала археологи бўлиб ишлаганман – қазишмалар, реставрациялар ва қиёсий археологик тадқиқотлар билан шуғулланганман, бу мени Буюк Ипак йўлига олиб келган. Энди бу менинг қизиқишларимнинг асосий доираси ва асосий севгим.
Япония ва Ўзбекистон қандай боғланган?
Ўзбекистон ҳудудида Буюк ипак йўли бўйлаб савдо-сотиқ ишларида жуда фаол бўлган қадимги халқ – сўғдийлар бўлган. Кўп жиҳатдан устозим, таниқли археолог Эдвард Василевич Ртвеладзе менга бу илмий ва тарихий жиҳат ҳақида гапириб берди. У сўғдликлар, уларнинг мамлакатлар ўртасидаги маданий ва савдо алмашинувидаги ўрни ҳақида кўп ёзган. Дарҳақиқат, сўғдийлар нафақат карвон йўлларида, балки денгизда ҳам фаол бўлган ва сўғдлар билан боғлиқ нарсалар Нарада VII асрда пайдо бўлган. Қизиқарли воқеа – Нара шаҳридаги Япониядаги Тодаи-жи ибодатхонасининг асосчиси бўлган сўғдлик Ан Е Хо. Ибодатхона дунёдаги энг катта ёғоч иншоот ҳисобланади ва ЮНEСКОнинг Бутунжаҳон мероси рўйхатига киритилган. Ибодатхона – Сёсоин хазинасида сўғд маданиятига оид кўплаб ноёб буюмлар сақланади.
Ложувард йўли Буюк ипак йўлининг ўтмишдоши сифатида
Сёсоин хазинасининг музей экспонатларидан бири лапис лазули билан безатилган машҳур камардир. Лапис лазулининг туғилган жойи Ўрта Осиё, Бадахшон шаҳри эди. Бу ер дунёда лапис лазули қазиб олинган ягона жой эди. Бу ноёб минерал нафақат Ўрта Осиёда, балки Яқин Шарқда Миср ва Месопотамияда давлатчиликнинг шаклланишида жуда катта роль ўйнади. Камар лапис лазули Японияга етиб келганининг яққол далилидир. Қадимда у жуда қадрланган ва ҳукмдорлар эгаллашга интилган обрў-эътибор объектига айланган. Мен лапис лазули йўли Буюк ипак йўлининг салафи, биринчи босқичи, деб ҳисоблайман.
Шиша йўл
Сёсоин император хазинасида Кушон империясининг шиша идишлари бор. Буюк ипак йўлининг иккинчи босқичи шиша йўл, деб ҳисоблайман. Ундан кейингина, аста-секин, ипак пайдо бўлади. Шиша эса тахминан IV аср. Ва дастлаб шиша шаффоф эмас эди, у характерли кўк рангга эга эди. Нега кўк? Бу лапис лазули тақлиди эди. Шунинг учун ҳам Миср, ҳам Месопотамиядаги миххат матнларида шиша “инсон ясаган лапис лазули” ёки “шаҳардан олинган лапис лазули” деб аталади, яъни лапис лазули шу қадар қимматли ва ноёб минерал бўлганки, сунъий тақлидлар ясала бошлаган. Бу биринчи шиша эди. Дастлаб, бу бонсуклар каби кичик нарсалар эди. Кейин улар шишадан идишлар ясашни бошладилар ва охир-оқибат, шиша биз билган шаффоф бўлди.
“Ўзбекистон маданий мероси жаҳон тўпламларида” лойиҳаси билан танишиш
Эдвард Василевич Ртвеладзе мени лойиҳага таклиф қилди. Тошкентда бўлганимда: “Конгресс бўлади, вақтинг бўлса, келиб қатнашинг”, деди. Мен келдим ва лойиҳа ижодкори Фирдавс Фаридунович Абдухолиқов билан учрашдим. Ва қандайдир тарзда биз дарҳол характерга эга бўлдик ва мен камтарона кучим ва қобилиятим билан лойиҳага ёрдам бера бошладим.
Айни пайтда “Япония музейларида Марказий Осиё маданий мероси” номли бир жилд нашр этилган. Ва шуни айтишим керакки, бу жилд оддий эмас, балки махсус. Гап шундаки, унга муқаддима Президент Шавкат Миромонович Мирзиёев томонидан ёзилган. Биз китобнинг тақдимотини Шавкат Миронович Мирзиёев Японияга келишидан бир кун аввал Токиодаги халқаро медиа тадбирда, «Империал» меҳмонхонасида ўтказдик. Бу унинг мамлакатга биринчи ташрифи эди.
"Ўзбекистон маданий мероси жаҳон тўпламларида" лойиҳасининг бош ҳомийси Eriell Group нефть-сервис компанияси эканлигини қайд этиб ўтамиз.
